Karabozalıda Eşleşme ve Gen Meselesi

 

Genelde karşılaşılan “ Bu kuşu neyle eşleştirirsem ne renk ve desende kuş alırım? “ sorularına cevap bulmamız için tecrübelerimiz bir yana bilimden çokça faydalanmak gerekir.

Bilimden faydalanacak isek gen bilimindeki literatüre girmiş bazı kelimelere vakıf olmamız gerekmektedir.

Bunlar aşağıda belirtilmiştir.

Gen: Kromozom lokuslarında dizilen en küçük kalıtsal bilgi birikimine verilen addır.

Alel gen: Bir karakterin kalıtımından sorumlu gen çeşitlerinin her biridir. Örneğin insanların kan grubunu belirleyen 3 tane alel gen bulunur. Bunlar A,B ve 0 alel genleridir.

Genotip: Bir canlının sahip olduğu genlerin toplamıdır.

Fenotip: Genotip ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür.

Baskın gen (dominant): Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösterebilen gendir (A,B gibi). Genotipte genellikle büyük harflerle belirtilir.

Çekinik gen (resesif): Heterozigot durumda fenotipte etkisini gösteremeyen gendir (a,b gibi). Genotipte genellikle küçük harflerle belirtilir.

Homozigot (arı döl=saf ırk): Alel genlerin her ikisinin de aynı özellikte (baskın, çekinik gibi) olmasıdır (AA, aa gibi).

Heterozigot (melez=hibrit): Alel genlerin birbirinden farklı olmasıdır (Aa, XY gibi).

Heterosis (melez gücü): Genetikte, birleşen iki farklı türün sonucunun ebeveyin türlere göre üstün özellik gösterme derecesidir.

Şimdi Genler ve kalıtım bilimi ile ilgili bazı bilgiler verelim.

Tüm canlılarda olduğu gibi kuşlarda da nesiller boyu soyun devamı ve türe has özelliklerin aktarımı kromozomlar sayesinde olur. Kromozomlar asla değişmez ve yeniden yapılmazlar.
Güvercinlerde 40 çift(80)adet kromozom bulunur.
Erkeklerde 78+ZZ dişilerde 78+ZW ' dir.78 kromozom vücut(otozom) kromozomları 2 adet olan ZZ ve ZW ise eşey kromozomlarıdır. İnsanların tersi yavrunun cinsiyetini anne eşey kromozomu olan ZW belirler.
İnsanlarda ki gibi gen haritaları konusunda bir inceleme olmadığından hangi özellik,yada hangi hastalığın kromozomların hangilerinde olduğu henüz bilinmemektedir.
Bilinen bir kaç özelliği örnek mahiyetinde yazarsak ana renklerin ve renk açma geninin cinsiyet kromozomlarından biri olan Z kromozomunda taşındığı bilinmektedir. O yüzden erkekte ZZ ,2 adet olduğundan ana renkte 2 tane bulunur biri anneden, biri babadan gelir. Dişilerdeki tek Z kromozomu babadan geldiği için dişi yavru ana rengini babadan alır.
En çok merak edilen oyun özelliklerinin hangi kromozom yada kromozomlarda olduğu bilinmemektedir. Tahminlere göre resesif(çekinik)bir genle taşındığı ve vücut kromozomlarında bulunduğu tahmin edilmektedir.
Anne ve babadan gelen genler bir çift oluşturdukları ve aynı özelliği belirledikleri için bir özelliği en az 2 gen belirler.
Örnek anne ve babadan perçem (gül) özelliği gelirse aynı özelliği determine ettiği için bu özellik bakımından homozigottur denir. Farklı özelliği belirleyen allel genlerin bir araya gelmesi(perçem-düz) heterozigot özelliktedir denir.Baskın olan özellik hangisi ise o etkisini gösterir(düz) baskın olması gibi.Ama fenotip(görünüşte)bu özelliği göremesekte genlerinde perçem özelliği çekinik olarak taşınır.
Çekinik bir özelliğin yavruda çıkması için hem anne hem de babada aynı özelliğin bulunması gerekir.
Bütün vücut kromozomları mitoz bölünme ile çoğaldıkları ve yavrulara aktarıldıkları için yapı olarak hiç bir değişikleğe uğramadan yavrulara aktarılır.
Ama eşey kromozomlarında durum farklıdır. Mayoz bölünme ile üreme hücresi haline gelirler. Mayozun özelliğinde ise anne ve babadan gelen kromozomlar arasında gen alışverişi(krosing-over) olduğu için genetik çeşitliliğin nesiller boyu devamı sağlanır.
O yüzden yavruların bir takım özelliği babaya bir kısmı anneye benzerken kendine has özellikleri de bu olayla kazanılır.
Her yavru (tek yumurta ikizleri hariç)birbirinin aynısı olmaz.
(Yumurta ve erkek üreme hücreleri oluşumunda mayoz bölünme devreye girdiği için).Her mayoz sonucu 4'er tane yumurta ve erkek üreme hücresi meydana gelir n sayıda kromozom taşır.En önemlisi de dördününde genetik yapı olarak birbirinden farklı olmasıdır.
Dişide oluşan bu 4 adet n sayılı yumurta ve beraberinde taşınan vücut kromozları içinden sadece bir tanesi (stoplazması en büyük ve en sağlıklı olan) yumurta kanalına geçiş yapar. Diğerleri eriyerek kaybolur.
Yani 39+Z olandan iki tane 39+W olandan 2 tane olur. Erkek üreme hücreleride benzer şekilde çoğalarak 39+Z kromozomu taşır.Yumurtada bulunan kromozom 39+Z ise erkekten gelen 39+Z ile birleşirse 78+ZZ kromozomlu erkek yavru ,yumurta 39+W ise erkekten gelen yine 39+Z kromozomu ile birleşerek 78+ZW kromozomlu dişi yavruyu oluşturur. Sadece cinsiyet olarak bakılırsa %50 erkek % 50 dişi özelliği bulunur.Bunlardan birisi döllenmek için yumurta kanalına geçiş yapacağı için çıkan 2 yavrununda erkek yada dişi olma olasılığı %50 dir.İkinci yumurta içinde döngü aynıdır.

Bu kadar Bilimsel açıklamadan sonra  Karabozalı için daha basit ve örnekli açıklamalar yapmaya çalışacağız.

Bozalı kuşunda ister Karabaş (Açık bozalı), ister Komple kanat isterse Karabozalı (süslü bozalı) olsun söylenecek şeyler aslında farklı değildir.

Karabozalı kuşunda Arap-Beyaz eşlemelerinde %100 Bozalı yavru alınır, Açık kuşlarında bu eşleşme sazlı (baska) –Beyaz olarak yapılır.

Bozalı bozalı eşlemesinde ise %50 Bozalı-%25 Beyaz %25 Arap yavru alınır.

Arap bozalı yada beyaz bozalı eşleşmesinde anne babaya benzeme oranı %50-%50,dir.

Genelde duyarız ben Bozalı-Bozalı eşleşmesi yaptım 6 yavrudan hepsi bozalı çıktı benim kuşlarım %100 bozalı yavru veriyor diye. Buna aldanmamak gerekir çünkü yavru sayısı ne kadar fazla alınırsa oranlara o kadar fazla yaklaşılır.

Bende bozalı eşleşmemde 6 tane arka arkaya bozalı yavru aldığımda bu orana inancım azalmış ama sonra peşi sıra 1 çift arap ve ve 1 çift beyaz yavru alınca durumun bilimsel olarak açıklandığı gibi olduğunu görmüştüm.

Daha sonra bu eşleşmelerde daha çok yavru aldığımda oranların bilimsel verilere yakın olduğunu tecrübe etme imkanım oldu.